10. Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Chyliczkach cz.I

Historia Chyliczek od 126 lat związana jest z postacią hrabiny Cecylii Plater-Zyberkówny oraz jej wizją kształcenia i wychowywania, którą w praktyce realizowała na terenie dzisiejszego Piaseczna.

Na początku warto wspomnieć parę słów o tym, kim była hrabina Cecylia Plater-Zyberkówna i co takiego zrobiła dla mieszkańców (a właściwie mieszkanek) Piaseczna...

Cecylia Plater-Zyberkówna

Hrabina pochodziła z polskiego rodu Syberg ze Schlossbergu w Kurlandii (obecnie łotewska Kurzeme) i Liksny w Inflantach. Była ósmym dzieckiem hrabiego Kazimierza Platera-Zyberka i Ludwiki z Borewiczów (dwójka rodzeństwa Cecylii zmarła za młodu). Zyberkówna została wychowana w niezwykle patriotycznym i religijnym duchu. Od lat wczesnej młodości marzyła o tym, by w przyszłości zająć się opieką nad ubogimi sierotami oraz edukacją patriotyczno-gospodarczą kobiet. Wpływ na to miały niewątpliwie również liczne podróże po Europie (m.in. Włochy, Francja, Niemcy, Czechy), skąd czerpała inspiracje do utworzenia swojej własnej szkoły w przyszłości.  Pierwszą szkołę dla kobiet utworzyła w 1883 roku w Warszawie przy ul. Pięknej 24. Placówka ta w zmienionej formie istnieje do dnia dzisiejszego. W 1890 roku hrabina odkupiła dobra Chylickie od Leona Braunsteina za dosyć wygórowaną kwotę 40 tysięcy rubli w celu otworzenia kolejnej szkoły dla panien. Na wniosek Cecylii kancelaria warszawskiego Generał-Gubernatora wyraziła zgodę jedynie na otwarcie zakładu żeńskiego w Chyliczkach w celu nauczania obsługi gospodarstwa domowego. Zakład miał pozostawać pod kontrolą miejscowej policji i nie wolno było przeprowadzać w nim nauki typowo szkolnej w formie ustnej czy też pisemnej jak w szkole. Dopiero po rewolucji 1905 roku zmieniono charakter zakładu przekształcając go w Wyższą Szkołę Gospodarczą. Hrabina, oprócz działalności edukacyjnej na rzecz panien, zajmowała się również pisaniem książek o tematyce religijnej oraz pedagogicznej tj. „Życie katolickie”, „Nowy maj dla rodzin”, „Na przełomie”, „Mszalnik świąteczny”. Co więcej, angażowała się również w pomoc ubogim oraz sierotom.

W Chyliczkach z początku nauczano dziewczęta w budynkach należących niegdyś do starych zabudowań folwarcznych. Znajdowały się tam: kuchnia, piekarnia, pralnia, jadalnia, a nawet mała kapliczka. Hrabina wraz z nauczycielkami (później również praktykantkami) mieszkała w dworku zwanym Poniatówką.

Pierwsza siedziba szkoły w Poniatówce

fot. Zbiory Jerzego Duszy

 Panienki od 1895 roku mieszkały w tzw. drewnianym domku myśliwskim, pełniącym wówczas rolę internatu. Dopiero później (w roku 1902) wybudowano właściwą, znaną nam dziś, siedzibę szkoły w stylu neoklasycznym.

Budynek szkoły z 1921 r.

fot. Zbiory Jerzego Duszy

Kaplica z okresu międzywojennego

fot. Zbiory Jerzego Duszy

Wiemy, iż w budynku szkoły znajdowały się wówczas sypialnie, szatnie, umywalnie, sanitariaty oraz pracownie warsztatowe, w których nauczano m.in. wypieku chleba i ciast, przetwórstwa mlecznego, obsługi kurników i chlewów oraz prania i tkania. Każda z uczennic mogła dokonać samodzielnego wyboru specjalności gospodarczej. Jedynie dział porządków domowych obowiązywał wszystkie panny w stopniu równym. Program nauczania należał do nowoczesnych, wzorowanych na europejskich. Szkoła w ramach zajęć dydaktycznych prowadziła ochronkę dla dzieci z Piaseczna aż do roku 1918  .

Zajęcia w ogrodzie

fot. Zbiory Jerzego Duszy

Zajęcia w klasie

fot. Zbiory Jerzego Duszy

 Lekcja gimnastyki z 1929 r.

fot. Zbiory Jerzego Duszy

Biblioteczka szkolna liczyła wówczas ok. 1200 tomów podręczników, 400 tomów powieści oraz pomoce naukowe tj. tablice anatomiczne, tablice ogrodnicze czy mapę Europy.

Ciąg dalszy opowieści o losach szkoły Cecylii Plater-Zyberkówny już niebawem.

Źródła:

· Grela Joanna, Chyliczki – szkoła dla panien, „Przegląd Piaseczyński”, nr 44 (2), 19 listopad 2014 rok

· Grela Joanna, Cecylia Plater-Zyberkówna, „Przegląd Piaseczyński”, nr 39 (2), 15 październik 2014 rok

· Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Chyliczki dworskie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2014

· Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Piaseczno zabytki architektury, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2006

· Nasze Chyliczki 1891-1991, Stowarzyszenie Wychowanek Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Chyliczkach

9. Krótka historia Chyliczek

Pierwsze zapisy o Chyliczkach sięgają XV wieku. Najstarsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1424 r. i dotyczy nadania młyna Mikołajowi, synowi Floriana z Piaseczna, przez księcia Janusza I.

Z kolejnego zapisu datowanego na 1471 r. dowiadujemy się, iż książę Konrad II otrzymał od swojego ojca, Bolesława IV, m.in. miasto Piaseczno oraz Chyliczki. Dwadzieścia sześć lat później książę przekazał swojej żonie, Annie Radziwiłłównie, wiano. W jego skład wchodziły m.in. Chyliczki z młynem. Po śmierci męża księżna Anna wielokrotnie odwiedzała swój piaseczyński dwór. W 1513 r. nadała nawet mieszczanom przywilej dotyczący jarmarku oraz targów.

Po inkorporacji Księstwa Mazowieckiego Chyliczki stały się wsią królewską.

W 1545 r. królowa Bona otrzymała królewszczyzny mazowieckie jako dobra oprawne (w dawnej Polsce dobra książęce lub królewskie, na których władcy zabezpieczali małżonkom sumy otrzymywane w posagu oraz zapewniane przez siebie wiano).

Wyższa szkoła Gospodarcza w Chyliczkach

Fot. zbiory Jerzego Duszy

 Dzięki staraniom starosty piaseczyńskiego, Aleksandra Józefa Sułkowskiego, w latach trzydziestych XVIII wieku wzniesiono tu pałac dla króla Augusta III.

Rezydencja wraz z folwarkiem znalazła się w posiadaniu prywatnym Christiana Wilhelma Zugehoera, posła kurlandzkiego. Pałac niedługo potem został zniszczony przez Rosjan podczas powstania kościuszkowskiego.

Na planie Piaseczna z 1825 r. widnieje droga dojazdowa od strony Warszawy opisana jako Droga Królewska (dzisiejsza ulica Królewskie Lipy).

W Chyliczkach w 1827 r. było 13 domów, w których  mieszkało 159 osób. Większość stanowili katolicy, niewielką część ewangelicy, zaś Żydzi niewielki odsetek. Ciekawostką jest fakt, że umiejących czytać i pisać było jedynie 10 procent mieszkańców! W tym okresie w majątku kwaterowało kilkunastu żołnierzy armii carskiej.

Obecnie istniejący dworek chyliczkowski wzniósł prawdopodobnie Franciszek Ryx, starosta piaseczyński, w czasach panowania pruskiego (1796-1806). Niestety, nie istnieją żadne dokumenty z ów okresu datujące dokładny czas powstania budowli.

Legenda głosi, iż książę Józef Poniatowski, bratanek króla Stanisława Augusta, bywał w pałacu królewskim w Chyliczkach w gościnie u Fransiszka Ryxa. Stąd też potoczna nazwa posiadłości „Poniatówka”, która to została utrwalona w lokalnej pamięci mieszkańców również za sprawą książki T.J. Żmudzińskiego „Piaseczno miasto królewskie i narodowe”.

W 1839 r. dworek zlicytowano z uwagi na kłopoty finansowe syna starosty, Stanisława Ryxa. Nowym właścicielem Chyliczek został radca stanu, dyrektor Wydziału Administracji Ogólnej Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Ignacy Badeni.

Kolejnymi właścicielami posiadłości byli kolejno Ignacy Smoczyński (były kapitan Pułku Grenadierów Gwardii Wojska Polskiego, kupiec i mieszkaniec Warszawy). Po śmierci Państwa Smoczyńskich córka sprzedała dobra ziemskie Romanowi Małachowskiemu. Wówczas gmina Chyliczki składała się z Chyliczek Starych oraz Chyliczek Nowych oraz Julianowa (założonego ok. 1844 r.)

W 1875 r. 179 morgów ziemi Chyliczek została sprzedana 32 kolonistom. W przeciągu kolejnych trzydziestu lat majątek pięciokrotnie zmieniał właścicieli. W 1890 r. dobra zostały nabyte przez hrabinę Cecylię Plater-Zyberkównę, która planowała założyć tu Szkołę Gospodarczą dla panien.

Uczennice szkoły Cecylii Plater-Zyberkówny, 1898 r.

Fot. zbiory Jerzego Duszy

Po walkach wojsk polsko-niemieckich na początku września 1939 r. na terenach należących do szkoły pochowano 8 polskich żołnierzy i 2 cywilów. Podczas ekshumacji nie udało się ustalić tożsamości poległych.

W latach pięćdziesiątych XX w. Chyliczki włączono do gminy Jeziorna, a Chyliczki Dworskie weszły w skład Piaseczna.

Dekadę później wybudowano nowy gmach szkolny oraz osiedle domków jednorodzinnych miedzy rzeczką „ Perełką” a ulicą Gruzową (przemianowaną później na ulicę Żeromskiego).

Na przełomie lat 60/70 wybudowano na terenie Chyliczek Dom Nauczyciela, w którym znalazła się siedziba Biblioteki Pedagogicznej (dziś Biblioteki Powiatowej). Wówczas powstał również budynek Komitetu Powiatowego PZPR, w którym obecnie mieści się piaseczyńskie Starostwo Powiatowe.

Do rejestru zabytków w 1981 r. wpisano zespół szkolny wraz z parkiem i dworek „Poniatówka”. W 2009 r. trzy dęby szypułkowe mieszczące się na terenie parku zostały uznane przez rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego za pomniki przyrody.

Pod koniec lat 90. w pałacu utworzono Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Cecylii Plater-Zyberkówny, zaś od 2001 r. również gimnazjum.

O mieszkańcach pałacu i szkole hrabiny Cecylii Plater–Zyberkówny opowiemy więcej w następnych artykułach.

Źródła:

• Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Chyliczki Dworskie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2014 

8. Kamienice przy rynku cz. III

Kamienica (Plac Piłsudskiego 9)

Do 1937 r. znajdowała się tu tylko drewniana budka. Wówczas posesję nabył Izrael Bender, który wybudował dwupiętrową kamienicę z dziewięcioma sklepami i dwunastoma mieszkaniami.

Niestety, we wrześniu 1939 r., część lokali spłonęła, co wyraźnie dostrzegamy na fotografiach z tego okresu. Niemcy wyremontowali budynek i na parterze uruchomili Deutsche Kaufhaus, czyli niemiecki dom handlowy dla volksdeutschów.

Plac Piłsudskiego, wrzesień 1939 r.

Fot. wystawa na Pl. Piłsudskiego

 W 1944 r. kamienica stał się siedzibą niemieckiej żandarmerii. Zamurowano wówczas parterowe okna, pozostawiając jedynie szczeliny strzeleckie.

Po wojnie działał tu sklep obuwniczy firmy „Bata”.

W 1952 r., po utworzeniu powiatu piaseczyńskiego, zorganizowano tu siedzibę Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.

W 1969 r. budynek zajęła Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej,  następnie Policji.

Przystanek Kultura aktualnie

Fot. Stanisław Hofman

 W 2009 r., ze względu na stan techniczny, budynek rozebrano i z niewielkimi zmianami odbudowano. Obecnie działa tu prężnie „Przystanek Kultura”.

Neon autorstwa Józefa Wilkonia (logo Przystanku Kultura)

Fot. Stanisław Hofman

 Kamienica (ul. Kościelna 1)

Ulica Kościelna 1 aktualnie

Fot. [z]: http://fotopolska.eu

Od południowej strony Placu Piłsudskiego jest jeszcze jeden parterowy budynek noszący podwójną numerację: ul. Kościelna 1 i ul. Kościuszki 2. Opiszemy go przy okazji spaceru ulicą Kościuszki.

W XIX wieku znajdowała się tu drewniana zabudowa domów żydowskich.

Po II wojnie światowej w budynku mieściła się apteka oraz sklepy: z drobnymi artykułami użytkowymi, artykułami malarskimi i domowymi, owocami i warzywami.

Źródła (informacje o poszczególnych kamienicach):

·        Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Rynek w Piasecznie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2009

8. Kamienice przy rynku cz. II

Kamienica (Plac Piłsudskiego 5)

Kamienica przy ul. Plac Piłsudskiego 5, współcześnie

Fot. Stanisław Hofman

 Kolejny budynek to piętrowa murowana kamienica z mieszkalnym poddaszem. Proponujemy, aby wejść do środka przez drewnianą bramę na podwórze.

Zobaczymy tutaj typowy układ posesji zlokalizowanych w centrum małego miasteczka. Oprócz kamienicy, stojącej frontem do rynku, jest tu duża mieszkalna oficyna. Ponadto w podwórzu znajdowały się niegdyś warsztaty rzemieślnicze, studnia oraz  ”wychodek”. Ewenementem tego miejsca są  piętrowe komórki, które zachowały się prawdopodobnie jako jedyne w mieście.

Piętrowe komórki na podwórzu kamienicy przy ul. Piłsudskiego 5

fot. Stanisław Hofman

Cechą charakterystyczną tego typu posesji była duża liczba współwłaścicieli. Przykładowo w 1940 r. w niniejszej kamienicy było ich siedemnaścioro! Większość lokatorów miała pochodzenie żydowskie. Wieloosobowe, wielopokoleniowe rodziny zamieszkiwały pojedyncze klitki bez jakichkolwiek udogodnień.

Po II wojnie światowej w kamienicy znajdował się sklep spożywczy, sklep warzywny i owocarnia.

Plac Piłsudskiego, wrzesień 1939 r.

Fot. [z]: "Przegląd Piaseczyński", zdjęcie do artykułu p. M. Szturomskiej

Kamienica (Plac Piłsudskiego 6)

Kamienica przy ul. Plac Piłsudskiego 6, 1965 r.

Fot. Zbiory Muzeum Regionalnego w Piasecznie

Znaczące zmiany nastąpiły na kolejnej posesji przy wschodniej pierzei rynku.  Na zdjęciu z 1965 r. widzimy bowiem parterowy drewniany budynek, w którym po prawej stronie mieściła się piwiarnia-restauracja (przed wojną własność Rosenzweina, zaś po wojnie Michała Chruścińskiego), po lewej stronie natomiast sklep papierniczy. W podwórzu, już przy ul. Zgody, stała dwupiętrowa oficyna. Na zdjęciu z lat 70. XX w. widzimy pomiędzy budynkami najrozmaitsze zabudowania gospodarcze.

Podwórze kamienicy przy Placu Piłsudskiego 6, lata 70.

Fot. zbiory Jacka Mrówczyńskiego

Po wschodniej stronie Placu Piłsudskiego w okresie przedwojennym znajdowało się jeszcze kilka domów zamieszkałych przez ludność żydowską. Opowiemy o nich przy okazji  spaceru szlakiem piaseczyńskich judaików.

Kamienica (ul. Sierakowskiego 2)

Kamienica przy ul. Sierakowskiego 2, współcześnie

Fot. W. Zalewski, [z]: http://fotopolska.eu

Przechodzimy teraz na południową stronę placu. Obecny narożny budynek powstał w latach 1927-1930.

W XVIII wieku znajdowała się tu austeria należąca do starostów piaseczyńskich.

Pod koniec XVIII wieku budynek zakupił burmistrz miasta, Franciszek Raunacher, od Burnetów i starosty Ryxa.

Od 1819 r. kamienica przeszła w ręce hrabiostwa Potockich z Wilanowa. Dokonali budowy nowego murowanego budynku w miejsce wcześniejszego drewnianego.

W II połowie XIX wieku mieściła się tu austeria zajezdna parterowa oraz pomieszczenia mieszkalne.

Podczas I wojny światowej kamienica uległa zniszczeniu. Nie została wówczas odbudowana.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego majątek przeszedł w ręce hrabiego Ksawerego Branickiego z Wilanowa. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku budynek został odbudowany.

Przed II wojną światową na parterze funkcjonowało tu aż 12 „interesów”.

Po II wojnie światowej mieściły się tu sklepy: spożywczy, z galanterią i konfekcją, z wyrobami szklanymi, fajansem i naczyniami kuchennymi, materiałami piśmienniczymi, artykułami mydlarskimi, owocarnia oraz pracownia krawiecka.

Źródła (informacje o poszczególnych kamienicach):

·        Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Rynek w Piasecznie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2009

8. Kamienice przy rynku

 Kamienica (ul. Puławska 2)

Fot. [z]:  Bagińscy Ewa i Włodzimierz, Piaseczno, zabytki architektoniczne, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2006

Obecna murowana kamienica została wybudowana ok. 1910 r. Jest to jednopiętrowy budynek z mieszkalnym poddaszem. Szczyt kamienicy zwieńczony jest dwiema małymi wazami oraz parą ślepych okien. Na piętrze umiejscowione są trzy żeliwne balkony z balustradami o ornamentach roślinnych.

Na parterze znajdują się sklepy. W narożnym lokalu dziś mieści się biuro rachunkowe.

Kiedyś znajdowała się tu piwiarnia Jana Strekiera. Po wojnie w lokalu od ul. Puławskiej mieszał i pracował szewc Wawrzyniec Słowik. Starsi mieszkańcy Piaseczna pamiętają zapewne fryzjera Kazimierza Piątkiewicza czy warsztat pana Władysława Sikorskiego, który potrafił usunąć każdą usterkę w rowerze. Przez pewien czas w budynku działał również sklep spożywczy.

 Kamienica (ul. Warszawska 1)

Północna pierzeja rynku, 1927 r.

Fot. zbiory Muzeum Regionalnego w Piasecznie

Przechodzimy dalej wzdłuż rynku do kamienicy na ul. Warszawskiej 1.

Przed drugą wojną światową znajdował się tu sklep i cukiernia Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Chyliczkach. Budynek uległ zniszczeniu we wrześniu 1939 r. i długo nie został odbudowany. Dopiero w 1974 r. Spółdzielnia Rzemieślnicza w Piasecznie rozpoczęła na opustoszałym placu budowę pawilonu usługowo-handlowego projektu S.B. Sekuły.

 Kamienica (ul. Warszawska 2)

Po drugiej stronie ulicy w I połowie XIX wieku funkcjonowała stacja pocztowa na trasie poczty konnej lubelskiej. Pracowało tu czterech urzędników pocztowych, zaś w stajni na zaprzęgnięcie w dyliżansach oczekiwało szesnaście koni. 

Kamienica (Plac Piłsudskiego 3)

Tuż obok w malutkim murowanym domu przez wiele lat po II wojnie światowej pan Celestyn Pawłowski prowadził swój zakład zegarmistrzowski. W tym budynku mieścił się również piaseczyński oddział PTTK.

Plac Piłsudskiego obecnie

Fot. [z]: http://jozefoslaw24.pl

 Kamienica (Plac Piłsudskiego 4)

W następnym budynku – istniejącym już na planach miasta z 1825 r. –  przed II wojną światową mieścił się sklep z wyrobami metalowymi oraz zakład ślusarski. W 1940 r. sprzedawano tu rowery i radioodbiorniki. Po wojnie  znajdował się tu sklep z artykułami malarskimi (pana Feliksa Duszy, ojca pana Jerzego, znanego regionalisty piaseczyńskiego), sklep spożywczy oraz zakład pogrzebowy (pana Stanisława Paliwody).

Źródła:

·         Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Rynek w Piasecznie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2009

7. Remiza strażacka (ul. Puławska 1)

Spod piaseczyńskiego ratusza kierujemy się w lewą stronę ku dawnemu budynkowi remizy strażackiej.

W 1902 r. czterech mieszkańców Piaseczna – Władysław Starzeński (aptekarz), Antoni Jaszczołt (lekarz), Jan Małkiński (pomocnik sekretarza gminy miejskiej) oraz Piotr Wasiewicz – zainicjowało powołanie Towarzystwa Ochotniczej Straży Pożarnej w Piasecznie.

Remiza strażacka, dwudziestolecie międzywojenne

Fot. Zbiory Muzeum Regionalnego w Piasecznie

Wkrótce zorganizowano cztery odziały straży (toporniczy, sikawkowy, wodny oraz ratunkowy). Wszyscy strażacy otrzymali po dwa mundury: bojowy i galowy. Posiadali oni również wyposażenie osobiste, które przechowywali w swoich domach. Na sygnał alarmu zakładali oni swoje stroje i biegli na zbiórkę. Na wyposażenie strażaków składały się: mosiężny hełm, topór, linki oraz pas.

 Zorganizowano także orkiestrę pożarniczą, w skład której wchodziło 24 członków. Towarzystwo straży pożarniczej liczyło w tym czasie 33 uczestników wspierających, 81 rzeczywistych, 7 honorowych oraz jednego ofiarodawcę.

Strażacy wyjeżdżali do pożarów w mieście i sąsiadujących wioskach średnio dwa-trzy razy w tygodniu.

Powstanie budynku staży pożarnej w Piasecznie jest datowane między 1903 r. (założenie Ochotniczej Straży Pożarnej w Piasecznie), a 1906 r.

Przyczyna usytuowania remizy na tyłach ratusza nie jest przypadkowa. W XIX wieku na tyłach siedziby burmistrza mieściła się tzw. szopa na narzędzia ogniowe, zaś Magistrat zatrudniał szpryc majstra (dozorcę sprzętu pożarniczego).

Zarząd OSP, 1919 r.

(siedzą od lewej strony: N. Borowski, W. Kaun, G. Hofman.

stoją od lewej strony: F. Wasiewicz, A. Poncyliusz, W. Kaniewski)

Fot. zbiory Jerzego Duszy

11 listopada 1918 r. oddziały straży ogniowej rozbroili niemiecki garnizon żandarmerii stacjonującego w Piasecznie. We wrześniu 1939 r. część piaseczyńskich strażaków wzięła udział w walkach obronnych. W czasie okupacji aktywnie walczyli oni z pożarami.  

Po wojnie w 1945 r. odnowiono remizę i dobudowano garaże, stanowiące część obiektu. Po długoletniej przerwie została reaktywowana również orkiestra dęta, która uczestniczyła w uroczystościach państwowych, kościelnych oraz strażackich.

Strażacy przy wozie "Chrobry"

Fot. zbiory Stanisława Hofmana

Przez lata remiza była wykorzystywana przez Zawodową oraz Ochotniczą Straż Pożarną. Obecnie (od 2015 r.) Ochotnicza Straż Pożarna ma nową siedzibę przy ul. Dworcowej, zaś Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza Państwowej Straży Pożarnej ma remizę przy ul. Staszica.

Dziś na budynku dawnej Straży Pożarnej znajdują się tablice pamiątkowe z 1948 r., 1978 r. oraz 2003 r. poświęcone kolejnym rocznicom powstania straży pożarnej.

Źródła:

·         Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Rynek w Piasecznie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2009

·     Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Piaseczno, zabytki architektoniczne, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2006

·   100-lecie Ochotniczej Straży Pożarnej w Piasecznie 1903-2003, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2003

6. Ratusz (Plac Piłsudskiego 1)

     

Z terenu posesji kościoła pw. Św. Anny udajemy się w kierunku ratusza.

Ratusz, lata międzywojenne

Fot. zbiory Muzeum Regionalnego w Piasecznie

W okresie początków miasta aż do czasu powstania kościuszkowskiego znajdował się tu dwór wójta.  Pierwotnie piaseczyński ratusz mieścił się w centralnej części rynku.

Pierwszy drewniany ratusz spalili Szwedzi podczas potopu. Kolejny spłonął w 1730 r. Ostatni pożar odbudowanego drewnianego ratusza miał miejsce podczas powstania kościuszkowskiego w 1794 r.

Po 1815 r. władze rosyjskie rozpoczęły porządkowanie miast. Nakazano zmianę lokalizacji ratusza z centralnej na boczną – w linii zabudowy mieszkalnej. Nowy ratusz umiejscowiono w północno-zachodniej części rynku. Został on wybudowany w latach 1824-1826 według projektu wojewódzkiego architekta Hilarego Szpilowskiego (twórcy m.in. ratuszy w Warce, Grójcu czy Mogielnicy).

Do roku 1869, kiedy to Piaseczno utraciło prawa miejskie, lokatorami ratusza byli burmistrzowie wraz ze swoimi rodzinami oraz pisarze gminni. Od 1916 r. (odzyskania praw miejskich) do lat 20. XX wieku zamieszkiwali tu sekretarze Magistratu.

Rada miejska przed ratuszem, czerwiec 1918 r.

Fot. zbiory Jerzego Duszy

Budynek został zaprojektowany w stylu klasycystycznym na planie kwadratu. Posiada jedno piętro z czterokondygnacyjną wieżą oraz czterospadowym dachem. Nad głównym wejściem umieszczony jest balkon, zaś nad dwoma frontowymi oknami półkoliste wnęki zwieńczone są  motywem masek. Na szczycie ratuszowej wieży widnieje półksiężyc, który upamiętnia wizytę  tureckiego posła Numana-Beja w 1777 r.

Nad balkonem wmurowano w ścianę ratusza herb miasta. Herbem Piaseczna jest Junosza (Baran), będący jednym z najstarszych polskich herbów szlacheckich. Przedstawia on na czerwonej tarczy stąpającego po trzech zielonych pagórkach srebrnego baranka ze złotymi rogami. Zwierzę odwrócone jest w prawą stronę tarczy. Prawdopodobnie herb Piaseczna sięga swą historią początków miasta, czyli XV wieku. Być może herbem Junosza pieczętował się któryś z urzędników reprezentujących władzę książęcą w początkach istnienia miasta.

Ratusz współcześnie

Fot. Stanisław Hofman

Z okazji 540. Rocznicy nadania praw miejskich, czyli w 1969 r., umieszczono na wieży zegar ufundowany przez rzemiosło piaseczyńskie. Obecny zegar pochodzi z 1989 r.

W latach 1978-1989 budynek poddano kapitalnemu remontowi, po którym  przeznaczono go na Urząd Stanu Cywilnego.

Tablica pamiątkowa, Józef Piłsudski

fot. Stanisław Hofman

Przy wejściu do ratusza po prawej stronie umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Józefowi Piłsudskiemu, zaś po lewej stronie wbudowano tablicę pamiątkową poświęconą Wincentemu Witosowi.

Tablica pamiątkowa, Wincenty Witos

fot. Stanisław Hofman

W 1993 r. przed budynkiem umieszczono kamień z tablicą upamiętniającą ofiary sowieckich łagrów. Fundatorem pomnika jest Związek Sybiraków.

Źródła:

·         Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Rynek w Piasecznie, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2009

·         Bagieńscy Ewa i Włodzimierz, Piaseczno, zabytki architektoniczne, Urząd Miasta i Gminy Piaseczno 2006

·         Muzeum Regionalne 5 listopada 204 roku, Wydanie Specjalne „Gazety Piaseczyńskiej”